Shellshock aan de Somme

Oorlog en trauma zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar het enorme aantal militairen met psychische klachten tijdens de Eerste Wereldoorlog zorgde voor een kentering in de psychiatrie. Taylor Downing beschrijft in Somme op levendige wijze hoe shellshock zich uit, hoe het mogelijk veroorzaakt wordt en vooral hoe men erop reageerde.

Door Sophie Reekers

Hartje zomer 1914 werd Groot-Brittannië verrast door de uitbraak van de Grote Oorlog. Met een leger dat tien keer zo klein was als de continentale krijgsmacht stond het land voor een gigantische logistieke uitdaging. De tot Minister van Oorlog benoemde veldmaarschalk Lord Kitchener zette een intensieve werving van vrijwilligers in gang en binnen enkele maanden meldden zich honderdduizenden enthousiastelingen. In ‘Vriendenbataljons’ trokken rekruten die elkaar persoonlijk al kenden, onder het bevel van gentlemenofficieren, naar het Franse front om het Britse beroepsleger te ondersteunen.
Daar ontstond, in dit eerste moderne conflict met grootschalig vuurwapengebruik en loopgraven, een patstelling. In juli 1916 werd daarom een groot offensief gelanceerd dat leidde tot de Slag bij de Somme. Zelden is zo’n optimistisch leger een doffere ellende ingestuurd dan op dat slagveld. Keer op keer stuitten de Britten op bloedige tegenslagen, wat voor de overlevenden bijzonder traumatiserend was. Het dagenlang opeengepakt zitten, blootgesteld aan doodsangsten, terwijl ‘fight nor flight’ opties waren, leidde ertoe dat soldaten in grote aantallen instortten. Dat ging gepaard met symptomen als tijdelijke verlamming of hevige bibbers, begeleid door vele gruwelijke herbelevingen van het slagveld. De term shellshock werd populair, terwijl de aandoening bijna pandemische vormen aannam.

TAYLOR DOWNING PHOTOGRAPHED BY CHARLIE HOPKINSO

Doodsbenauwd om ‘leeg’ te lopen, ontkende de legertop de problemen glashard, ondersteund door de politiek. Psychische hulpverlening, zowel militair als civiel, was in het vooroorlogse Britse Rijk sowieso uiterst minimaal (denk aan vreselijke gestichten), in tegenstelling tot op het vasteland van Europa (dankzij onder meer het werk van Freud). De behandelmethoden, variërend van psycho- tot elektroshocktherapie, kregen pas tíjdens de jaren ’14-’18 vorm, ironisch genoeg met financiering door het Oorlogsministerie. Men begon eindelijk in te zien dat iedereen ‘gek’ kon worden en dit niet samenhing met zwakte. Helaas was voor dergelijke zorg alleen tijd en ruimte bij de ernstige gevallen (vaak officieren), die naar Engeland werden geëvacueerd. Hospikken in het veld moesten het merendeel van de manschappen snel oplappen (door ze enige tijd te laten rusten) en dan terugsturen naar de frontlinie, want ‘het moreel mocht niet instorten’. Sommige slachtoffers werden weggestopt, andere zelfs voor deserteurs gehouden en derhalve geëxecuteerd: zij waren lafaards, een gevaar voor de rest.

Na de oorlog werd de meeste ex-militairen met een ‘zenuwziekte’ – zich regelmatig pas na 1918 openbarend – een oorlogspensioen ontzegd. Bang voor simulatie en verspilling van geld bleef de overheid jarenlang wantrouwig tegenover ‘staatsruifeters’, want er was een economische crisis op handen. Lijders aan shellshock, achteraf geschat op zo’n zes procent van het totaal aantal mannen (bij Sommestrijders oplopend naar circa twintig procent), werden eigenlijk levenslang miskend en verwaarloosd.
Ondanks behoorlijke psychiatrische vooruitgang en de ‘introductie’ van PTSS in 1980, waarin de belangrijkste mentale kenmerken van shellshock werden gevat en oorlogsstress gelegitimeerd leek, blijft erkenning van deze slachtoffers tot op heden heikel. Downing biedt vele betrokken eindelijk een stem, wat dit tot een licht chaotisch, maar wel inzicht biedend boek maakt.

Taylor Downing, Somme, Uitgeverij BBNC, 376 pagina’s (€ 24,99)

Boek momenteel leverbaar als e-book

Dit artikel verscheen eerder in de BKMilitaireBoeken, editie mei 2017

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s